Od tysięcy lat jajo jest elementem symboliki w różnych kulturach i religiach. Choć inaczej postrzegane w swojej genezie i symbolice stanowi stały motyw w celebracji świąt większości kultur od starożytności aż po dziś.

Ten symbol odradzającego się życia znany był już w starożytności. Według badań archeologicznych najstarsze przykłady wykorzystywania jaj do dekoracji i nanoszenia na nie rysunków sięgają 5 tysięcy lat wstecz (Asyria). Nieco późniejsze wzmianki o kolorowaniu jaj pochodzą z terenu obecnego Egiptu, Persji czy Chin. Dla ówczesnych Azjatów darowanie jajek związane było z nadejściem wiosny. Misternie ozdobione skorupki jajek pokryte były miniaturami kwiatów wiśni, chryzantem czy ptaków. Dla Egipcjan motywem przewodnim na jajach były wizerunki znanych mężów stanu czy skarabeuszy. Umieszczano jego symbol w grobowcach egipskich i rzymskich jako znak i nadzieja na powrót do życia. Z kolei muzułmanie nanosili cytaty Koranu. 

Ze świętością podchodzono do jaj na południowej półkuli. Aborygeni poświęcali czas na rzeźbienie jaj strusich. W akwenie Morza Śródziemnego jajo przybrało znaczenie nieboskłonu, na który składa się 7 sfer. Według mitów tej części świata zmienione przez noc jajo wydało Erosa. A z jaja powstała Ziemia, skorupa utworzyła Niebo. Z jaja wykluła się także Helena Trojańska.
W Polsce znaleziska archeologiczne potwierdzają pierwsze pisanki z Xw. (k. Opola). Jednak Kościół przyjął zwyczaj wielkanocnych pisanki dopiero w XII w. Kolorowane jaja dzięki magicznej mocy pobudzania wegetacji, używane były przy zabiegach związanych z płodnością. Zakopane w ziemi miały zapewnić urodzaj, chronić przed złymi mocami, pożarami czy piorunami. Pisanka wrzucona do ogrodu miała chronić przed gąsienicami, skorupki rozrzucone po polu miały sprowadzić urodzaj, a mycie wodą w której je gotowano, dodawać zdrowia i urody. Początkowo barwione jaja łączono silnie ze światem zmarłych. Były one darem dla zmarłych składanym na grobach czy miedzach, w czasie świąt zadusznych i na wiosnę. Według dawnych przekazów na łemkowszczyźnie pannom i kawalerom, czyli osobom niezamężnym, do trumny wkładano po dwa jajka. Do dziś natomiast na Ukrainie, na stole wielkanocnym ustawia się kopczyk z czerwonymi pisankami w liczbie zmarłych, których się wspomina.1

Słowianie
W naszej słowiańskiej tradycji jajko związane było z kultem boga słońca, symbolem solarnym, nowego życia i narodzin. Było również uważane za potężny amulet przeciw czarom i złym mocom, występowało więc w obrzędach wiosennych i ku czci zmarłych.2 Z kultury ludowej, w której jajko pełniło rolę talizmanu zabezpieczającego przed złem lub zaklinacza dobrego, symbolu zdrowia i życia, miłości i płodności wyrósł zwyczaj święcenia wielkanocnych pisanek. Nadal jednak w swej pierwotnej symbolice (wynikającej ze słowiańskiej tradycji) jajka zdobione są przed Jarymi Godami, obchodzonymi współcześnie przez rodzimowierców słowiańskich.3 Jajko wielkanocne jest znakiem nowego życia, przezwyciężeniem śmierci porównanym do przebijania skorupki. Wykluwający się kurczak dla chrześcijan symbolizuje zwycięstwo życia, jest znakiem Chrystusowego i ludzkiego zmartwychwstania.

Celtowie
Wśród Celtów (Wyspy Brytyjskie, ale dotarli również na ziemie polskie) rozpowszechniona była legenda o jaju druidów (zwanym także wężowym). Ta bajeczna forma złożona została z wspólnie przez wiele wężów i utrzymywana jest w powietrzu przez ich syk. Gdyby jakiemuś śmiałkowi udało się to jajo dojrzeć i pochwycić, musiałby uciekać co sił w nogach, by rozwścieczone gady go nie zagryzły. Jeśli jednak uszedłby cało ze zdobyczą, wygrałby w każdym współzawodnictwie i stałby się ulubieńcem każdego władcy.4

Prawosławni
W prawosławiu na Białorusi dzień ten nazywa się Radaunica i przypada na wtorek po drugiej niedzieli wielkanocnej. Zwyczaj ten miał swe korzenie w pogańskich Zaduszkach obchodzonych w okresie przesilenia wiosennego, na które później chrześcijaństwo nałożyło święta Wielkiej Nocy, wykorzystując jednak symbolikę dawnych wierzeń. Do obrzędowości tej należy również krakowska Rękawka.
Stara rosyjska tradycja zaleca obdarowywanie się jajami przy różnych okazjach. Biedni dawali zwykłe, wyjęte z kurnika, bogaci obdarowywali się ich atrapami wykonanymi ze złota, srebra i platyny, ozdobionymi drogocennymi kamieniami i brylantami. Zwyczaj ten był szczególnie popularny w XVIII i XIX wieku. Słynne jaja wykonywane w pracowni złotniczej jubilera Petera Carla Fabergé na zamówienie cesarzy Aleksandra III Romanowa i Mikołaja II stanowiły drogocenny prezent wielkanocny. Wykonywane ze złota i srebra, zdobione kamieniami szlachetnymi i kością słoniową oraz oblewane masą perłową i emalią do dziś zachwycają i stanowią istotny wkład w kulturę prawosławia.

Wyznawcy judaizmu
Jajko ogrywa również szczególnie ważną rolę w symbolice judaizmu. Obok specjalnych precli jaja są symbolem nieustannego trwania i cykliczności życia. Jako znak przerwanego istnienia, są podawane na żydowskich stypach. Ale są równocześnie wyrazem nadziei, której nie wolno tracić.

Wyznawcy islamu
W Koranie słowem określającym kształt Ziemi jest dahaha, które w języku arabskim oznacza „strusie jajo”. Kształt strusiego jaja przypomina sferyczny kształt Ziemi. W tym momencie widzimy głębię znaczenia Świętej Księgi Allaha, z której to dowiadujemy się o tym, jak Stwórca „rozpostarł” Ziemię przypominającą kształt „strusiego jaja”.5
Kraje Bliskiego i Dalekiego Wschodu wytworzyły „jajeczny” mit o stworzeniu świata. Występował on w dwóch wersjach. Pierwsza mówiła, że kształt świata zbliżony jest do jaja, a wykluł się on również z jaja złożonego przez stwórcę – Demiurga. Druga, że Demiurg przybrał postać ptaka składającego jajo świata na falach praoceanu. Podczas zaratusztrańskiego święta Navruz (Nowy Dzień) na obrzędowej tkaninie rozłożonej na stole (sofre) ustawia się przedmioty symbolizujące nowe życie, odrodzenie i płodność – w tym jajko.

Chrześcijanie
Również w kulturze chrześcijańskiej w Niedzielę Wielkanocną składano przy grobach pisanki, dzieląc się w ten sposób z przodkami radością ze zmartwychwstania Chrystusa. W Polsce znany był zwyczaj zawieszania skorup jaj u sufitu, aby uchronić dom przed nieczystymi siłami. W ludowej tradycji szczególną rolę odgrywały wielkanocne pisanki. Zawierały one większość znaczeń przypisywanych jaju – były symbolem życia, odradzającej się przyrody. Polacy najczęściej jednak asocjujemy jaja z tradycyjną potrawą wielkanocną (powszechnym zwyczajem jest dzielenie się święconym jajkiem i składanie sobie nawzajem życzeń). Jest ono znakiem nowego życia, przezwyciężeniem śmierci porównanym do przebijania skorupki. Wielkanocne jajko jest nadzieją, próbą cierpliwości, której należy się poddać, aby zobaczyć ukryte wewnątrz pisklę. Tradycje wielu kultur podkreślały wspólny rytm jaja ze światem, Słońcem, płodnością, zmartwychwstaniem. Było ono znakiem powrotu wiosny, domem. Używane w magii leczniczej i oczyszczającej uwalniało swą mocą siły witalne. W owalnym kształcie zamknięta była nadzieja na odradzanie się życia.
„Współczesny zestaw pokarmów dawanych do poświęcenia jest bardzo skromny i wybiórczy, a nawet odbiegający od pierwotnej paschalnej symboliki. Aktualny polski rytuał (1994, cz. 2) mówi o poświęceniu chleba i pieczywa świątecznego, mięsa, wędlin , jaj i wszelkich pokarmów.”6


Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, źródło: http://www.muzeumetnograficzne.rzeszow.pl/node/327, data dostępu: 21.03.2016
2 Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Jajko_w_kulturze data dostępu: 21.03.2016
Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Jare_%C5%9Awi%C4%99to data dostępu: 21.03.2016
Pawlita P., Jajko w kulturze, źródło: http://hiberni.blox.pl/2008/03/Jajko-w-kulturze.html, data dostępu: 21-03-2016
Naik Z., Astronomia w Koranie, źródło: http://www.hidaya.pl/dlaczego-islam/astronomia-w-koranie/, data dostępu: 21-03-2016
PISARZAK M. ks MIC, Błogosławienie pokarmów wielkanocnych. Kontekst paschalny i postny, źródło: http://mateusz.pl/czytelnia/mp-s.htm, data dostępu: 2016-03-15




Newsletter

Zapisz się
do góry