Chrześcijaństwo to religia monoteistyczna związana z osobą i działalnością Jezusa Chrystusa w I wieku n. e. Z uwagi na zdolność rozwoju poza etnicznymi i kulturowymi granicami środowiska, w którym się kształtowało, zalicza się do religii uniwersalnych i obejmuje wszystkich chrześcijan należących do chrześcijańskich Kościołów, wspólnot oraz innych grup wyodrębnionych w wyniku podziałów. Pierwsza wspólnota powstała w Jerozolimie wśród żydowskich wyznawców Chrystusa.

Terytorialne rozproszenie nastąpiło na tereny ówczesnej Judei, Galilei i Samarii a także do Jafy, Filippi i Antiochii Syryjskiej. Po Jerozolimie kolejne gminy założono m. in. w Efezie, Damaszku, Smyrnie, Rzymie i w Egipcie. Rozszerzaniu się chrześcijaństwa sprzyjała działalność misyjna apostołów oraz jedność terytorialna, językowa i kulturowa cesarstwa rzymskiego. Wraz z liczebnym i terytorialnym rozwojem pojawiały się coraz liczniejsze rozbieżności prowadzące do kształtowania się nowych wspólnot, m. in.: katolików, prawosławnych, zielonoświątkowców, ewangelików, anglikanów, metodystów, baptystów, adwentystów i in.  W ciągu 2 tysięcy lat chrześcijaństwo wytworzyło własną etykę, filozofię, kulturę oraz architekturę.  Początkowo – ze względu na prześladowania – spotykano się w prywatnych posiadłościach. Za świątynie służyły podziemne korytarze (tzw. katakumby). Wykorzystywano także liczne pieczary i groty. Nad rzeką Eufrat, na granicy Syrii i Mezopotamii, odkryto  ruiny budowli nazywanej „domem kościoła”. Był to budynek przystosowany do spełniania funkcji sakralnych. Posiadał baptysterium oraz sale zebrań.

Ściany ozdobione były malowidłami i mozaikami przedstawiającymi sceny biblijne. Wyjątkowym kultem od I wieku n. e. darzone były lokalizacje w Jerozolimie związane z męką Chrystusa. Najważniejszym miejscem dla chrześcijan stała się Golgota, góra ukrzyżowania Jezusa tuż za miejskimi murami.  Nad nią wybudowana została Bazylika Grobu Pańskiego, łącząca w sobie pamiątkę kaźni, ukrzyżowania, złożenia do grobu i zmartwychwstania. Pierwsza świątynia pochodziła z IV wieku i  wybudowana została z inicjatywy cesarza Konstantyna oraz jego matki, św. Heleny. Na przestrzeni kolejnych wieków budowla wielokrotnie padała ofiarą trzęsień ziemi, pożarów i zniszczeń wojennych. W efekcie często była poddawana przeróbkom, przebudowie i restauracji.  Typowe budownictwo wczesnochrześcijańskie związane jest z rozpowszechnianiem się religii po ogłoszeniu przez cesarza Konstantyna „Edyktu mediolańskiego” w roku 313, gwarantującego wolność wyznania. Budynki sakralne powstawały często w miejscach, które związane były z lokalnym kultem męczenników. Chrześcijaństwo poprzez architekturę wyrażało oddanie się Bogu.

Budynki były tak planowane, aby część mieszcząca ołtarz główny, była zwrócona ku wschodowi. W domach modlitwy pierwszych wspólnot judeochrześcijańskich praktykowano umieszczanie na wschodniej ścianie symboli religijnych, aby wspólnota zebrana na modlitwie kierowała ją ku wschodowi. Dzięki właściwemu zorientowaniu świątyni, od wschodu rozbrzmiewało Słowo Boże. Dodatkowo, zorientowanie świątyni w połączeniu z jej wydłużonym kształtem symbolizowało drogę człowieka, jaką musi on przebyć od strony zachodu (profanum) ku wschodowi (sacrum). Sam kościół stał się drogą świętą i miejscem pielgrzymowania ku Ziemi Obiecanej – drogą zbawienia. W miarę tego pielgrzymowania od wejścia ku ołtarzowi, człowiek był nieustannie oświetlany blaskiem przemieszczającego się w przeciwnym kierunku słońca. Około IV wieku naszej ery powstały dwa typy budowli: podłużne budynki o trzech lub pięciu nawach w typie bazyliki (z nawą środkową wyższą od naw bocznych); budynki na planie centralnym, na rzucie koła lub wieloboku (często ośmioboku) z dachem namiotowym lub kopułą. W bazylikach poszczególne nawy rozdzielone były kolumnadą, z których środkową kończono apsydą. Pojawiły się transepty, a niektóre budynki poprzedzał dziedziniec w formie dużego atrium otoczonego kulumnowym portykiem.

Takie rozwiązanie posiadała pierwsza Bazylika św. Piotra w Watykanie oraz Bazylika św. Pawła za Murami. Wiek później  - zwłaszcza na wschodzie - zaczęto budować świątynie na planie krzyża greckiego. Oprócz nowych budowli przekształcano istniejące świątynie pogańskie lub budynki publiczne w chrześcijańskie obiekty sakralne. Wczesnochrześcijańska sztuka manifestująca przynależność religijną powstała w omawianym okresie w basenie Morza Śródziemnego. Początkowo nie wykształciła własnego języka artystycznego: opierała się w swej formie na  zdobyczach kulturowych Imperium Rzymskiego. Do zachowanych dziś pamiątek należy malarstwo katakumbowe, architektura i rzeźba: głównie sarkofagi, pojedyncze figurki, rzeźba w kości słoniowej, wyroby rzemiosła.  Większość budowli, jakie powstawały w wiekach średnich, zwłaszcza w Europie, to były bazyliki, katedry, kolegiaty czy klasztory. Wszystkie nazywane były kościołami i służyły do odprawiania nabożeństw, sprawowania sakramentów, odmawiania modlitw itp. Nowe budowle stwarzały możliwości dla malarzy i rzeźbiarzy przy ich ozdabianiu.

Bazylika – jak wspomniano wcześniej – była kościołem wielonawowym, o nawie głównej wyższej i zamkniętej absydą. Katedrą nazywany główny kościół każdej diecezji, a za matkę i głowę Kościoła na świecie uważa się Katedrę św. Jana na Lateranie w Rzymie. Widocznym i charakterystycznym elementem katedry jest tron biskupi, z którego biskup zwraca się do wiernych. Tradycyjny tron biskupi stoi na trzech stopniach i okryty jest baldachimem. Kolegiata jest świątynią niebędącą katedrą, przy której istnieje kapituła kanoników.   Z kolei domy zakonne zwane klasztorami przeznaczone były dla określonych wspólnot i funkcjonowały według ustalonej reguły. Ich szczególnymi cechami było odosobnienie  i autonomia. W ciągu wieków budownictwo sakralne zaczęło stosować  coraz nowsze rozwiązania techniczne, przestrzenne i formalne. Często odgrywało największą rolę w kształtowaniu się nowego stylu architektonicznego. W epoce romańskiej charakterystycznym elementem stały się wysokie wieże kościelne, sklepienie kolebkowe, wąskie okna i masywne ściany. Były to bowiem nie tylko miejsca kultu ale także budynki przeznaczone do obrony przed najeźdźcami. Styl gotycki tworzył budynki o dużo lżejszej formie, ze strzelistymi wieżami i oknami oraz z wykorzystaniem sklepień żebrowych.

Często stosowano witraże, w tym dużą ozdobę witrażową na szczycie budynku, zwaną rozetą. Wnętrza były dekorowane i doświetlone. Renesans przyniósł nowy styl budowli: harmonię, prostotę i lekkość formy oraz rzeźby figuratywne przedstawiające stany emocjonalne przedstawianych postaci. Świątynie osadzone były na planie krzyża greckiego i zwieńczone kopułą. W architekturze sakralnej okresu baroku i rokoko wprowadzano elementy dużego dynamizmu i kontrastu. Kompozycje miały sprawiać wrażenie ruchu i niepokoju. Monumentalizm budowli podkreślano stosowaniem kolumn o skręconym kształcie. Ważną rolę odgrywała dekoracja rzeźbiarska. Postacie przedstawiane były zawsze w dramatycznych pozach podkreślonych rozwianymi szatami, mimiką  i gestem. Wystrój uzupełniony był zazwyczaj białą sztukaterią, którą fragmentarycznie złocono.  Budownictwo sakralne wszystkich wieków zrewolucjonizowane zostało w drugiej połowie wieku XIX przez przełomowe dzieło Antonio Gaudiego – kościół Sagrada Familia w Barcelonie (właściwie: Templo Expiatorio de la Sagrada Familia czyli Świątynia Pokutna Świętej Rodziny).

W założeniu architekta konstrukcja budowli miała przypominać wielki organizm o kształtach zaczerpniętych ze świata przyrody. Świątynia miała odzwierciedlać obraz natury - największego dzieła Boga – poprzez symbole odwołujące się do czterech królestw: roślin, zwierząt, minerałów i człowieka. Projektant eksperymentował z formami, materiałami, tworzył modele budynku i wprowadzał niekończące się poprawki. Antonio Gaudi poświęcił budowie Sagrada Familia 40 lat swojego życia. Jego dzieło nie zostało ukończone do dnia dzisiejszego, budowa trwa od 140 lat. Jak w naturze – nowe pędy wyrastają wciąż ze starszych części organizmu.  Współcześnie w architekturze sakralnej obowiązuje estetyka minimalizmu. Często projektuje się budowle o nieregularnym planie i prostej bryle, z dużymi płaszczyznami przykrytymi dachem o nieregularnych kształtach. W budowie i zdobnictwie wykorzystywane są coraz to nowe materiały, np. beton i szkło czy uważane zz ekologiczne – tektura i drewno, a nawet surowce pochodzące z recyklingu.    Jedną z gałęzi chrześcijaństwa jest nurt protestantyzmu,  na który składają się wspólnoty religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku.

Wśród Kościołów protestanckich wyróżnić można kilka wiodących wyznań. Są to: ewangelicy, anglikanie, baptyści, metodyści, adwentyści oraz ruch zielonoświątkowy. Kwestią fundamentalną, sprzyjającą różnorodności w ramach protestantyzmu jest podkreślanie relacji Bóg-człowiek oraz wynikająca z tego odpowiednia definicja funkcji Kościoła. Protestantyzm akcentuje fundamentalne znaczenie bezpośredniej natury  tych relacji. Jedynym rzeczywistym pośrednikiem może być Chrystus. Nie ma miejsca dla żadnego człowieka, żadnego stworzenia ani żadnej instytucji, która mogłaby pośredniczyć w tym niezwykle osobistym przymierzu Stwórca-stworzenie. W tej sytuacji, Kościół może pełnić jedynie funkcję wspierającą dla człowieka, który zwraca się do Boga i chce żyć z nim w najbliższej z możliwych relacji.   Budynek kościoła ewangelickiego rozumiany jest jako miejsce zbierania się wiernych w celu oddania się wspólnej modlitwie.

Musi on spełniać określone wymogi, w tym wymogi funkcjonalności. Preferowane są wnętrza centralne, możliwie bez podpór dzielących przestrzeń i uniemożliwiających jednakową widoczność ambony i ołtarza ze wszystkich miejsc. Nie ma potrzeby akcentowania różnicy pomiędzy przestrzenią przeznaczoną dla duchownych celebrujących nabożeństwo i osobno dla świeckich. Ołtarz i kazalnica powinny być usytuowane jak najbliżej wiernych, by ułatwić słuchanie kazań i uczestnictwo w eucharystii.  W najprostszej formie bryła świątyni oparta była na planie prostokąta, często zakończonego półkolistym chórem. Koncepcja połączenia ołtarza i ambony w jeden element wystroju ma głębokie znaczenie symboliczne. Chrzest, sakrament ołtarza i kazanie są istotą wyznania ewangelickiego. Charakterystycznym rozwiązaniem dla kościołów ewangelickich są budynki orientowane poprzecznie. Otoczenie wnętrz kondygnacjami empor umożliwia zwiększenie widoczności i słyszalności, a także umożliwia pomieszczenie znacznej ilości osób.    Nabożeństwa odprawiane w Kościołach zielonoświątkowych cechuje szeroko idąca spontaniczność. Wierni śpiewają wspólnie pieśni, modlą się głośno własnymi słowami, wznoszą ręce, klaskają, a nawet tańczą. Dużą rolę odgrywa żywa muzyka – we wspólnotach korzysta się z różnych instrumentów, m.in. fortepianu, perkusji, gitary elektrycznej, które są zakazane w liturgii Kościoła katolickiego.

W trakcie nabożeństw dochodzi do manifestacji darów Ducha świętego z mówieniem językami (glosolaliami) włącznie. Często członkowie zboru opowiadają także o swojej drodze duchowej i przeżyciach związanych z Bogiem (są to tzw. świadectwa wiary). Miejsca wspólnych modlitw są bardzo skromnie wyposażone. Najczęściej są proste i surowe. Kaplice pozbawione wizerunków świętych i ołtarzy. Istotną funkcję pełni kazalnica, stół komunijny oraz krzyż. Prezbiterium jest dostępne dla wiernych.  Anglikanizm także związany jest z tradycją protestancką, jednak w dużym stopniu zachował teologiczną więź z katolicyzmem, Najbliższy katolikom jest tzw. Kościół Anglii. Kościół anglikański jest jednak Kościołem państwowym i nie podlega władzy papieża. Najwyższą władzę zwierzchnią z prawem mianowania biskupów sprawuje król lub królowa. W Wielkiej Brytanii świątynie anglikańskie nie są własnością kościoła, lecz państwa. Opactwo Westminsterskie, to jedna z trzech najważniejszych świątyń anglikańskich. Świątynia została zbudowana niemal 1000 lat temu. Tu koronowani są królowie Anglii, począwszy od Wilhelma Zdobywcy (rok 1066). Tu odbyło się także wiele ślubów członków rodzin królewskich oraz pogrzebów zasłużonych Brytyjczyków.

Architektura budynku świadczy o wpływach rozwiązań z francuskich świątyń, takich jak: zaokrąglony chór z pięcioma promienistymi wielobocznymi kaplicami i proporcje wnętrza, a także system przyporowy oraz dekoracyjne róże w fasadach transeptu. Z kolei typowe dla gotyku angielskiego są ostrołukowe okna oraz narożne wieżyczki na szczytach wież fasadowych. W wielu społecznościach wiernych funkcjonują domy modlitwy, miejsca, w których poza przestrzenią modlitewną znaleźć można biblioteki, księgarnie, sale edukacyjne a także kuchnie i  jadalnie. Opiekunami domów modlitwy zwykle są duchowni np. pastorzy lub bracia zakonni. 

   opr. B. Munk 

Źródła: Encyklopedia Religie Świata Ilustrowany leksykon wiedzy religijnej Religia, Encyklopedia PWN Wielka Ilustrowana Historia Kościoła  Wikipedia  „Kościół a architektura” „Architektura sakralna - definicja, cechy, na przestrzeni wieków”  J. Gyurkovich ,,Architektura sakralna  - współczesne tendencje w kościele zachodnim  https://www.podrozepoeuropie.pl/sagrada-familia-barcelona/ „Historia, czyli o rodowodzie słów kilka”,  Ewangelikalna Wyższa Szkoła Teologiczna Centrum Edukacyjne,  https://eszkola.pl/religia/architektura-sakralna-6714.html?strona=2